Gepubliceerd op donderdag 19 november 2026
LS&R 2507
Hoge Raad ||
10 apr 2026,
Hoge Raad 10 apr 2026,, LS&R 2507; ECLI:NL:PHR:2026:385 (TZG c.s. tegen het Zorginstituut), https://lsenr.nl/artikelen/a-g-zorginstituut-mag-patientengroepen-onderscheiden-bij-beoordeling-revalidatiezorg

A-G: Zorginstituut mag patiëntengroepen onderscheiden bij beoordeling revalidatiezorg

Parket bij de Hoge Raad 10 april 2026, LS&R 2507; ECLI:NL:PHR:2026:385 (TZG c.s. tegen het Zorginstituut). In deze zaak tussen TZG c.s. enerzijds en Zorginstituut anderzijds staat de vraag centraal hoe moet worden beoordeeld of interdisciplinaire medisch-specialistische revalidatie (IMSR) bij patiënten met chronische pijn voldoet aan de stand van de wetenschap en praktijk en daarmee voor vergoeding vanuit de basisverzekering in aanmerking komt. Het Zorginstituut concludeerde in 2022 dat deze behandeling voldeed aan de stand van de wetenschap en praktijk. Nadat twee onderzoeken waarop dit standpunt was gebaseerd waren ingetrokken, startte het Zorginstituut een nieuwe beoordeling. In een conceptstandpunt uit 2025 maakte het daarbij onderscheid tussen patiënten die rechtstreeks toegang krijgen tot IMSR (matched care) en patiënten bij wie eerdere behandelingen onvoldoende resultaat hebben gehad (last resort). Voor de eerste groep achtte het Zorginstituut de effectiviteit onvoldoende aangetoond. Voor de tweede groep was nader onderzoek nodig en bleef vergoeding vooralsnog mogelijk. De zorgaanbieders verzetten zich tegen deze beoordeling. Volgens hen hanteerde het Zorginstituut een te beperkte uitleg van het wettelijke criterium ‘stand van de wetenschap en praktijk’ door onvoldoende rekening te houden met de medische praktijk en bewijs van lagere wetenschappelijke kwaliteit. Ook betwistten zij het onderscheid tussen de patiëntengroepen. Het Hof Amsterdam wees hun vorderingen af, omdat onvoldoende aannemelijk was dat het Zorginstituut onrechtmatig handelde of zou handelen.

A-G Drijber concludeert dat de cassatieklachten niet slagen. Volgens de A-G staat het wettelijke kader toe dat het Zorginstituut onderscheid maakt tussen patiëntengroepen. Daarnaast benadrukt hij dat de stand van de wetenschap en praktijk één geïntegreerde maatstaf vormt, waarin zowel wetenschappelijke inzichten als de medische praktijk worden betrokken. Voor een positief oordeel is niet noodzakelijk dat de effectiviteit met gerandomiseerd klinisch onderzoek (RCT's) is aangetoond. Ook bewijs van lagere bewijskracht kan voldoende zijn, afhankelijk van onder meer de consistentie van de beschikbare onderzoeken. Dat een behandeling al jarenlang wordt toegepast en door zorgverleners wordt geaccepteerd, betekent volgens de A-G echter niet zonder meer dat deze voldoet aan de stand van de wetenschap en praktijk. Enige vorm van objectieve onderbouwing van de effectiviteit blijft noodzakelijk. De A-G acht de beoordelingswijze van het Zorginstituut in overeenstemming met het wettelijke kader en concludeert tot verwerping van het cassatieberoep. De Hoge Raad volgt de conclusie van de A-G en oordeelt dat de klachten niet tot vernietiging kunnen leiden en verwerpt het beroep.

5.37 Ik begrijp de benadering van het Zorginstituut in die zin dat SWP één maatstaf vormt waarin wetenschap en praktijk samenkomen. Het is dus niet enkel de wetenschap of enkel de praktijk die beslissend is voor de vraag of zorg voldoet aan de stand van de wetenschap en praktijk.82 In de literatuur wordt opgemerkt dat deze benadering aansluit bij het principe van evidence based medicine.83 Het Zorginstituut gaat in zijn beoordelingskader ook van deze benadering uit.84 Het middel voert niets aan waaruit blijkt dat deze benadering onjuist zou zijn. De Hoge Raad heeft geoordeeld dat de beoordelingswijze van het Zorginstituut – die dus uitgaat van het principe van evidence based medicine – aansluit bij wat de wetgever met het criterium stand van de wetenschap en praktijk voor ogen heeft gehad.

5.38 De wijze waarop het Zorginstituut beoordeelt of zorg voldoet aan de stand van de wetenschap en praktijk is door de Hoge Raad in zijn meermaals aangehaalde arrest van 30 maart 2018 beoordeeld als een deugdelijke manier om aan dat criterium te toetsen. De Hoge Raad achtte de beoordelingswijze van destijds nog CVZ in overeenstemming met hetgeen de wetgever met het criterium stand van de wetenschap en praktijk heeft beoogd.85 Die beoordelingswijze werd door de Hoge Raad als volgt weergegeven:

“4.3.2 Het CVZ neemt alle relevante gegevens in aanmerking, waaronder literatuur, wetenschappelijke onderzoeken en gezaghebbende meningen van specialisten. Om deze gegevens te beoordelen is zogeheten ‘evidence based medicine’ het leidende principe. Bij voorkeur berust het oordeel op ‘best evidence’. Om de waarde van een nieuwe behandeling te toetsen dient die vergeleken te worden met de bestaande ‘goudenstandaardbehandeling’ of met ‘usual care’ (de klassieke behandeling). Hierbij wordt gebruik gemaakt van de zogeheten EBRO-richtlijnen (Evidence Based Richtlijn Ontwikkeling). Als uit ten minste twee kwalitatief verantwoorde studies (gerandomiseerd dubbelblind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit en voldoende omvang; ook aangeduid als RCT) blijkt dat de behandeling in kwestie een (meer)waarde heeft ten opzichte van de behandeling die tot nog toe de voorkeur had in de internationale kring van de beroepsgenoten (de ‘goudenstandaardbehandeling’), dan wordt de nieuwe behandeling als effectief beschouwd.

4.3.3 Als geen studies van voldoende niveau zijn gepubliceerd, kan het CVZ zijn oordeel baseren op ‘evidence’ van lagere orde, zoals publicaties van gezaghebbende meningen van medisch specialisten of richtlijnen die door wetenschappelijke verenigingen namens de beroepsgroep zijn opgesteld. Dan bepaalt de mate van consistentie van de onderzoeken dan wel publicaties of ze worden beschouwd als een voldoende onderbouwing van de effectiviteit.”86

5.39 Hieruit blijkt dat voor de SWP-toetsing alle relevante gegevens in aanmerking komen en dat bij de beoordeling van (al) die gegevens het principe van evidence based medicine leidend is. Bij ontbreken van studies van voldoende bewijswaarde kan het Zorginstituut het oordeel over de stand van de wetenschap en praktijk ook baseren op bewijs van ‘lagere orde’, in de zin van: lagere bewijskracht (maar nog steeds evidence based). De mate van consistentie van de onderzoeken, dan wel publicaties is dan bepalend voor het antwoord op de vraag of sprake is van voldoende onderbouwing van de effectiviteit van de betreffende zorg of behandeling. Dit laat zien dat bewijs van lagere orde onder omstandigheden dus tot een positief oordeel over SWP kan leiden, afhankelijk van de mate van consistentie. Nu de Hoge Raad heeft geoordeeld dat dit een deugdelijke manier is om aan het criterium te toetsen, moet ervan worden uitgegaan dat ook de Hoge Raad deze principes onderschrijft.

5.40 Ook in het Beoordelingskader 2023 wordt gewezen op de mogelijkheid dat bewijs van lagere orde tot een positief oordeel over de stand van de wetenschap en praktijk kan leiden, ook als geen sprake is van bewijs van hoge kwaliteit:

“Soms wordt gedacht dat alleen tot een positieve conclusie over SWP kan worden gekomen als er hoge kwaliteit van bewijs is. Dit is echter niet het geval. Veel behandelingen met een lagere kwaliteit van bewijs voldoen na beoordeling aan SWP. Er zijn dus situaties waarbij met lagere kwaliteit van bewijs genoegen kan worden genomen om te komen tot een positief oordeel.”87

In het Beoordelingskader 2023 staat overigens dat randomized controlled trials (RCT’s) bij aanvang een hoge kwaliteit van bewijs hebben, maar dat die kwaliteit ook verlaagd kan worden, afhankelijk van de omstandigheden van het geval.88

5.41 Verder blijkt uit het Beoordelingskader 2023 dat en op welke wijze ‘de praktijk’ meeweegt in de beoordeling van de stand van de wetenschap en praktijk door het Zorginstituut. Ik wijs op de volgende passages:

“Vaste werkwijze van het Zorginstituut is om bij de beoordeling van SWP de principes van evidence-based medicine (EBM) te volgen. Daarbij gaat het om de vraag of de zorg bij een bepaalde populatie effectief is en niet of de zorg bij een individuele patiënt effectief is.

De formulering SWP geeft aan dat het één geïntegreerde wettelijke maatstaf betreft, waarin beide elementen, wetenschap en praktijk, verenigd zijn. Zoals het begrip SWP al suggereert, gaat het bij de beoordeling SWP niet alleen om de wetenschappelijke onderbouwing, maar speelt de praktijk ook een belangrijke rol. Het betekent dat expertise en ervaring van zorgverleners en zorggebruikers worden meegenomen bij verschillende onderdelen van de beoordeling, waaronder het formuleren van de vraagstelling en het inzichtelijk maken van de contextuele factoren die een rol kunnen spelen bij de eindafweging. Het gaat dus niet om twee losse criteria (‘de stand van de wetenschap’ en ‘de stand van de praktijk’) die ieder afzonderlijk beoordeeld worden. Evenmin betekent het dat de ‘praktijk’ bepaalt of een behandeling voldoet aan SWP als wetenschappelijke evidence ontbreekt.

Het aanvaarde arsenaal van medische handelingen legt de betrokken beroepsgroep, al dan niet in samenwerking met de relevante patiëntenvereniging, veelal vast in richtlijnen, position papers, consensusdocumenten, standpunten of zorgstandaarden. Onderdeel van het beoordelingsproces SWP is het zoeken naar dergelijke documenten. Deze documenten kunnen ook ingebracht worden door partijen tijdens een beoordeling. Mits recent en goed onderbouwd, wegen de door de beroepsgroep en patiënten gedragen documenten mee in de beoordeling. We merken hierbij wel op dat het Zorginstituut als pakketbeheerder een verantwoordelijkheid heeft naar de verzekerden: uit solidariteitsoverwegingen is alleen in voldoende mate bewezen effectieve zorg verzekerd. Of het mogelijk is een standpunt aan te laten sluiten bij de aanbevelingen in een richtlijn, hangt daarom af van de in deze publicatie genoemde te beoordelen aspecten.”89

Voor de conclusie dat aan de stand van de wetenschap en praktijk is voldaan kunnen ook contextuele factoren een rol spelen. Ik citeer:

“Hoe gekomen wordt tot een conclusie over SWP is een afweging waarbij de grootte van de geschatte effecten op de gunstige en ongunstige cruciale uitkomsten en de kwaliteit van bewijs op deze uitkomsten (effectiviteitsargumenten) tezamen met contextuele factoren worden gewogen. De contextuele factoren kunnen bijvoorbeeld gaan over medische argumenten en/of voortkomen uit de inschatting of aanvullend onderzoek haalbaar en noodzakelijk is (passend onderzoek). Het proces waarbij van argumenten naar een conclusie SWP wordt gekomen, noemen we evidence naar conclusie. We lichten de verschillende argumenten hieronder toe. (…) Deze argumenten kunnen nooit opzichzelfstaand doorslaggevend zijn voor een conclusie.”90

5.42 Bewijs van hogere orde (zoals RCT’s) ter onderbouwing van het oordeel over de stand van de wetenschap en praktijk is dus niet per definitie noodzakelijk, maar enige vorm van (objectief) bewijs voor de effectiviteit van de behandeling lijkt wel vereist, mede gelet op de in het arrest van de Hoge Raad van 30 maart 2018 gegeven voorbeelden (“publicaties van gezaghebbende meningen van medisch specialisten of richtlijnen die door wetenschappelijke verenigingen namens de beroepsgroep zijn opgesteld”). In dat verband herinner ik eraan dat de Hoge Raad meermaals heeft benadrukt dat met het dwingendrechtelijk voorgeschreven verzekerde pakket bedoeld is om alleen zorg te vergoeden die noodzakelijk is, die aantoonbaar werkt, die kosteneffectief is en waarvan de noodzaak tot collectieve financiering blijkt.91

5.43 De omstandigheid dat een behandeling in de praktijk (met succes) wordt toegepast lijkt op zichzelf niet voldoende voor het oordeel dat een behandeling behoort tot de stand van de wetenschap en praktijk. Ik meen dat hiervoor steun kan worden ontleend aan het arrest van 30 maart 2018. In die zaak was het gerechtshof op basis van een deskundigenbericht afgeweken van een standpunt van het CVZ. De Hoge Raad overwoog, voor zover hier van belang, met betrekking tot dat oordeel als volgt:

“(…) Anders dan het hof kennelijk heeft gemeend, hebben de door de deskundige genoemde omstandigheden dat er geen aanwijzingen zijn dat PTED een operatie met meer risico’s of complicaties oplevert dan de standaardmethode, dat met PTED in 2007 al voldoende ervaring was opgedaan, en dat PTED met goed gevolg wordt uitgevoerd, onder meer bij [verweerster], niet zonder meer tot gevolg dat PTED tot de stand van de wetenschap en praktijk is te rekenen. De verwijzing naar die omstandigheden levert dan ook een onvoldoende motivering op voor het oordeel van het hof dat grond bestaat om tot een andere slotsom te komen dan het CVZ in zijn standpunten. Het hof is derhalve bij zijn oordeel uitgegaan van een onjuiste invulling van het criterium ‘stand van de wetenschap en praktijk’.”92

Hieruit kan worden afgeleid dat de genoemde omstandigheden niet op zichzelf kunnen leiden tot het oordeel dat een behandeling voldoet aan de stand van de wetenschap en praktijk.93

5.44 Uit het voorgaande maak ik op dat het mogelijk is om tot een positief SWP-oordeel te komen op basis bewijs van lagere orde (bewijskracht), ook als (wetenschappelijk) bewijs van hogere orde (bewijskracht) ontbreekt. In dat geval is de mate van consistentie van de onderzoeken of publicaties beslissend. Dit lijkt niet te betekenen dat aan de praktijk ontleende argumenten op zichzelf doorslaggevend zijn. Voor zover de hier besproken klacht ervan uitgaat dat de praktijk – feitelijk: meningen van revalidatieartsen – beslissend kan zijn voor het oordeel over de stand van de wetenschap en praktijk, vraag ik mij dan ook af of dat juist is.

5.45 Op basis van de hiervoor in 4.11 genoemde passage uit de toelichting op het Besluit zorgverzekering kan ik mij overigens wel voorstellen dat verschil van mening kan ontstaan ontstaan over het antwoord op de vraag of een bestendige, breed gedeelde opvatting van zorgverleners over de effectiviteit van een bepaalde behandeling voldoende is voor een positief SWP-oordeel.94 Ik ben geneigd die vraag ontkennend te beantwoorden, gelet op de volgende omstandigheden. Ten eerste is ook wel een kanttekening bij deze passage geplaatst (zie hiervoor 5.36). Ten tweede heeft de Hoge Raad de passage in het arrest van 30 maart 2018 niet genoemd. Ten derde oordeelde de Hoge Raad in dat arrest dat de beoordelingswijze van het CVZ een deugdelijk manier is om aan de maatstaf SWP te toetsen. In het Beoordelingskader staat niet dat (meningen uit) de praktijk tot een positief oordeel over SWP kan (kunnen) leiden. Er staat wel in vermeld dat bewijs van lagere orde (afhankelijk van de mate van consistentie) tot een dergelijk oordeel kan leiden en dat de praktijk bij de beoordeling wordt betrokken, bijvoorbeeld door consultatie. Ten vierde werd de omstandigheid dat in de praktijk ervaring is opgedaan met een behandeling en dat de behandeling ook effect blijk te hebben bij (bepaalde) patiënten in het arrest onvoldoende bevonden voor het oordeel dat de behandeling in kwestie voldeed aan de stand van de wetenschap en praktijk.

5.46 Mijns inziens heeft het hof het voorgaande niet miskend. Het hof heeft het juridisch kader betreffende de SWP-maatstaf in rov. 4.7-4.8 correct weergegeven en heeft overwogen dat de maatstaf dienovereenkomstig moet worden begrepen (rov. 4.9). Daarnaast heeft het hof aandacht besteed aan het Beoordelingskader 2023 en aan het arrest van de Hoge Raad uit 2018 (rov. 4.10-4.11). Daarbij vermeldt het hof dat ten tijde van dat arrest een andere versie van het Beoordelingskader gold, maar dat het huidige kader daar niet in relevante mate van afwijkt. Dit alles wordt in cassatie niet bestreden.